Sinh
1585, Guarda, Bồ Đào Nha
Gia nhập Dòng Tên
1603, khi mới 18 tuổi
Học tại Macau
1613 – 1616, dưới sự hướng dẫn của linh mục João Rodrigues “Tçuzu”
Thụ phong linh mục
1616
Đến Hội An
1617
Qua đời
1625, ở tuổi 40, chết đuối khi cứu người trên con tàu đắm tại cảng sông Hàn, Đà Nẵng
Một thiên tài người Bồ Đào Nha gần như không được biết đến
Ngày 6 tháng 5 năm 2026, báo Espaço Público đăng bài tham luận của Giáo sư Rui Campos Guimarães (Đại học FEUP) và ông Eduardo Marçal Grilo, nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Bồ Đào Nha. Hai tác giả kể rằng họ tình cờ xem một video ngắn của ông António Loureiro nói về giáo sĩ Dòng Tên Francisco de Pina, và nhận ra chính mình cũng nằm trong số đông đảo người Bồ Đào Nha chưa từng biết đến nhân vật này.
Tìm hiểu thêm, họ phát hiện chủ đề đã là đối tượng nghiên cứu của các giáo sư Bồ Đào Nha tại Trung tâm Nghiên cứu Văn chương thuộc Đại học Trás-os-Montes và Alto Douro, Trung tâm Nhân văn thuộc Đại học Lisbon Mới cùng nhiều trung tâm nghiên cứu quốc tế; đã được Viện Bách khoa và Thành phố Guarda truyền đạt qua các hội nghị và giao lưu với những tổ chức liên kết với Việt Nam; đã xuất hiện trong một cuộc phỏng vấn trên nhật báo lớn và trong một phim tài liệu sản xuất với sự hỗ trợ của đài truyền hình nhà nước RTP. Tuy vậy, tác động của những sáng kiến ấy tới công chúng Bồ Đào Nha vẫn còn hạn chế — nhất là khi so với sức ảnh hưởng của những tên tuổi văn chương như Camões, Pessoa, Saramago hay Lobo Antunes. Đó là lý do hai tác giả quyết định viết bài.
Công trình của Francisco de Pina
Ông được nhìn nhận là người châu Âu đầu tiên nói tiếng Việt thông thạo (tiếng An Nam theo cách gọi thời đó). Ông tin rằng điều này rất quan trọng cho sứ mạng truyền giáo, và phê bình các nhà truyền giáo khác vì họ không học nói tiếng Việt mà chỉ dựa vào thông dịch viên.
Công trình của giáo sĩ Francisco de Pina quả thật phi thường, khi ông tạo ra một hệ thống chữ viết mà cho đến ngày nay vẫn được sử dụng của hơn 100 triệu người Việt Nam.
Người thầy chung
Ông dạy tiếng An Nam cho các giáo sĩ Dòng Tên khác — Gaspar do Amaral, António Barbosa và Alexandre de Rhodes — những người đã công nhận ông là thầy chung của họ.
Hệ chữ La Tinh cho tiếng Việt
Ông sáng tạo hệ thống chữ viết cho tiếng Việt dựa trên mẫu tự La Tinh và chính tả tiếng Bồ Đào Nha — không đơn thuần là chuyển ngữ, mà là phiên âm phương ngữ miền Trung bằng ký hiệu La Tinh, vào thời chữ Hán còn là văn tự chính của người Việt.
Sáu thanh điệu trên khuông nhạc
Ông mô tả cách “bỏ dấu” tiếng Việt bằng các nốt nhạc trên khuông nhạc khoá Sol — một cách trình bày rõ ràng và độc đáo, vẫn gây ấn tượng cho đến ngày nay.
Sau khi Pina qua đời, học trò của ông là Alexandre de Rhodes cho xuất bản tại Roma một cuốn từ điển ba ngôn ngữ (Việt – Bồ – La), dựa trên bản tiếng Bồ Đào Nha của từ điển Việt–Bồ và Bồ–Việt do Gaspar do Amaral và António Barbosa biên soạn, cùng ngữ pháp tiếng An Nam của thầy mình, và bổ sung thêm phần tiếng La Tinh.
Kết luận của hai tác giả
Hai tác giả kết luận rằng công trình của Pina đáng trân trọng: ông tạo ra hệ chữ viết cho một ngôn ngữ mà ngày nay vẫn còn tồn tại và được hơn 100 triệu người ở Việt Nam sử dụng, đồng thời mang lại ảnh hưởng tích cực to lớn cho quan hệ kinh tế của Bồ Đào Nha trong thời kỳ mở rộng ở châu Á. Thành công ấy đến từ tài năng thiên bẩm, sự chăm chỉ, cũng như tấm lòng thành tâm chia sẻ kiến thức của ông với đồng nghiệp và học trò.
Cần có một sự tôn vinh xứng tầm quốc gia và quốc tế dành cho những đóng góp của ông, và chúng tôi hy vọng điều đó sẽ sớm thành hiện thực.
Trang này tóm lược nội dung bài báo. Bản dịch đầy đủ có trong tệp PDF đính kèm ở cột bên.